Upplýsingaóreiða sem pólitísk strategía

Upplýsingaóreiða sem pólitísk strategía
Credit: Mynd gerð af AI

Ég hef áttað mig á því undanfarna daga að villandi upplýsingar eru ekki tilviljun í umræðunni um ESB. Þær eru aðferð. Þetta rann upp fyrir mér í spjalli við gamlan vin úr menntaskóla, sem kvartaði yfir því að það væri svo mikil „upplýsingaóreiða“. Hann hafði heyrt að aðeins 10–13 prósent af lögum og reglum ESB hefðu tekið gildi á Íslandi. Aðrir segja 75 prósent. Ég varð forvitinn og skoðaði málið. Ég er enginn sérfræðingur á þessu sviði, og set því þær tilvitnanir sem ég fann í lok greinarinnar svo aðrir geti gramsað frekar. Upp úr þessu grúski varð nefnilega til lítil dæmisaga sem mér sýnist sýna ágætlega hvernig upplýsingaóreiða er notuð sem íslensk pólitísk strategía.

Spurningin sem vinur minn velti fyrir sér er þessi: Hversu mikið af lögum og reglum ESB hefur Ísland nú þegar tekið upp? Því nær sem talan er 100 prósentum, þeim mun minni yrðu raunveruleg áhrif aðildar. Ef við höfum hins vegar tekið lítið upp eigum við í vændum heila sturtu af nýjum lögum og reglum frá Brussel.

1. Norðmenn tóku spurninguna alvarlega

Árið 2010 skipaði norska ríkisstjórnin tólf manna þverpólitíska sérfræðinganefnd til að svara: hversu mikið af lögum og reglum ESB gildir í Noregi í gegnum EES-samninginn? Formaður nefndarinnar var Fredrik Sejersted, prófessor í Evrópurétti, síðar ríkislögmaður Noregs. Nefndin vann í tvö ár og skilaði 900 blaðsíðna skýrslu.

Niðurstaðan: um þrír fjórðu hlutar, eða 75 prósent, af lögum og reglum ESB gilda í Noregi í gegnum EES og tengda samninga [1]. Þetta er efnislegt mat á aðlögun/lagaramma og regluverki í Noregi. Eftir því sem ég best veit er Ísland með meira og minna sama samningsform og Noregur. Þetta ætti því að gefa ágæta vísbendingu.

2. Hvað þýðir þetta?

Þetta þýðir að ESB-aðild myndi ekki sturta yfir okkur nýju laga- og reglugerðaflóði. Flóðið er þegar komið og streymir áfram af fullum krafti. Aðild myndi því ekki bæta miklu við miðað við núverandi lagaramma. Það fer þó eftir því hvernig samningar nást. Aðild myndi þó gefa okkur einhver áhrif á hvernig þessi lög eru skrifuð.

Þetta er óþægileg niðurstaða fyrir þá sem berjast gegn aðild. Samkvæmt nei-sinnum jafngildir nefnilega aðild því að gefa upp fullveldi landsins. Það rímar illa við þá niðurstöðu að við erum nú þegar búinn að innleiða 75 prósent lagaramma ESB. Tók einhver eftir því þegar 75 prósent af fullveldi Íslands hvarf?

3. Íslenska svarið: að telja upp á nýtt

Árið 2018 birti utanríkisráðuneytið, undir forystu Guðlaugs Þórs Þórðarsonar, allt aðra tölu en norska 75 prósenta matið gaf til kynna. Á þessari tölu hefur sífellt verið klifað síðan. Hún byggði ekki á rannsókn tólf fræðimanna. Hún byggði á því að deila tveimur tölum: ESB samþykkti 67.158 gerðir á árunum 1994–2016; þar af voru 9.028 teknar inn í EES-samninginn. Útkoman: 9.028/67.158=13,4% [2].

Hvernig fær maður svona lága tölu? Með því að telja hverja einust ESB-gerð jafnt — líka gerðir sem féllu úr gildi fyrir áratugum og eiga aðeins við um ESB. Nefnd, skipuð af Davíði Oddsyni, lýsti galla þessarar aðferðarfræði 2007. Nefndin var undir forystu Björns Bjarnasonar, fyrrum þingmanns og ráðherra Sjálfstæðisflokksins, sem er nú ekki best kunnur sem stuðningsmaður ESB.

Gallanum á svona æfingu er lýst með eftirminnilegu 2007: í svona talningu vegur ESB-gerð er varðar tilskipun á fjármálamarkaði, sem getur gjörbreytt rekstrarskilyrðum banka, jafn þungt og „reglugerð um afnám aðgerða gegn svínapest sem hefur lítil áhrif hérlendis“ [3]. Svínapestin telur: einn gerð. Öll bankalöggjöfin: ein gerð. Svínapestarskjalið er ein blaðsíða. Félagi minn úr íslenska bankageiranum segir bankalöggjöfina vera á við 50 biblíur.

Í upphaflegu skýrslunni sem birti töluna 13,4% eru fyrirvarar [2]. Á þá er aldrei minnst í máli þeirra sem tala gegn aðild og sí endurtaka þessa vitleysu. Af málflutningnum mætti ráða að nýtt regluverksfargan sé í þann mund að sturtast yfir Ísland.

4. Þeir vissu betur

Hvað býr að baki svona upplýsingagjöf? Nefnd Björns Bjarnason sagði réttilega og heiðarlega að þetta „segir okkur ekkert um... áhrif löggjafar ESB hérlendis“ [3].

Samt setti Guðlaugur Þór Þórðarson, þá utanríkisráðherra, þessar reikningskúnstir í skýrslu til Alþingis árið 2021 — án fyrirvaranna í skýrslunni frá 2018, án viðvörunarinnar frá 2007. Orðrétt segir í formála hans að skýrslunni „á tímabilinu 1994–2016 tók Ísland upp 13,4% þeirra gerða sem ESB samþykkti á sama tímabili. Það er því langur vegur frá því að Ísland hafi innleitt stærstan hluta regluverks ESB í gegnum EES samninginn eins og gjarnan er haldið fram.“ [4]

Ráðherrann dregur þannig þá ályktun af tölunni sem nefnd hans eigin flokks hafði sagt árið 2007 væri marklaus. Enda fáránleg framsetning. Tökum dæmi. Ímyndum okkur að ESB hafi gefið út einungis tvær gerðir eitt árið: Eina tilskipum ESB um svínapest til ESB landa sem er eitt blað. Eina bankalöggjöf á stærð við 50 Biblíur sem giltir fyrir allt ESB/EES svæðið. þá trommar upp utanríkisráðherra Íslands, Guðlaugur Þór, og segir að þetta þýði að Íslendingar hafi einungis tekið upp 50 prósent gerða ESB þetta árið “því langur vegur frá því að Ísland hafi innleitt stærstanu hluta regluverks ESB í gegnum EES samninginn eins og gjarnan er haldið fram.“ Og allir já-menn Nei-hreyfingarnir sí-endurtaka vitleysuna.

Það heitir upplýsingaóreiða. Og hún var framleidd til rugla fólk í ríminu.

5. Aðrar mælingar segja sömu sögu og Norðmenn

Úttekt sem ASÍ, Samtök atvinnulífsins, Félag atvinnurekenda og Viðskiptaráð létu gera árið 2014 mat það svo að Ísland hefði þá þegar innleitt um tvo þriðju af regluverki ESB — og rýni ESB sjálfs á aðildarumsókn Íslands staðfesti þá mynd [5].

Og háa talan er engin nýjung. Halldór Ásgrímsson, þáverandi utanríkisráðherra, sagði árið 2002 að Ísland hefði tekið yfir um 80% af löggjöf ESB í gegnum EES og Schengen [3]. Háa talan var sem sagt opinber afstaða utanríkisráðuneytisins sjálfs — þar til hún varð pólitískt óþægileg. Ný norsk úttekt frá 2024 sýnir loks að vægið fer enn vaxandi [6].

Niðurstaða

Annars vegar: 900 blaðsíður, tólf fræðimenn og tveggja ára vinna — niðurstaðan 75%. Hins vegar: servíettureikningur — niðurstaðan 13,4%, með fyrirvörum sem voru klipptir burt í pólitískri notkun.

Lærdómurinn fyrir almenning sem þarf að kjósa hvort skoða skuli kosti aðildar og galla í ágúst er einfaldur. Mestur hluti laga og reglna ESB gildir hér nú þegar vegna fjórfrelsisins (frjálst flæði fjármagns, fólks, vöru og þjónustu), en fyrir okkur sem yrðum stærsta fiskveiðiþjóð ESB skiptir fiskurinn máli. Fyrir ESB skiptir hann hins vegar litlu: fiskveiðar og fiskeldi standa undir innan við 0,3% af verðmætasköpun Evrópusambandsins [7]. Svo skiptir okkur landbúnaðurinn máli. Fyrsta skrefið er að fá að sjá samninginn og meta kosti og galla með allar upplýsingar á borðinu.

Í millitíðinni ættu kjósendur að vera meðvitaðir um aðferðirnar sem notaðar eru til að koma í veg fyrir að réttar upplýsingar komist í almenna umræðu með pólitískri strategíu sem gengur út á rugl og upplýsingaóreiðu.

Viljum við fá raunverulegar upplýsingar um kostnað og ábata ESB-aðildar? Það er spurningin í ágúst.

Heimildir

[1] NOU 2012:2. Utenfor og innenfor: Norges avtaler med EU. Utenriksdepartementet, Osló. https://www.regjeringen.no/no/dokumenter/nou-2012-2/id669368/

[2] Utanríkisráðuneytið (2018). Gengið til góðs: Skref í átt að bættri framkvæmd EES-samningsins, bls. 10. https://www.stjornarradid.is/library/04-Raduneytin/Utanrikisraduneytid/PDF-skjol/Gongumtilgods2utgafa.pdf

[3] Evrópunefnd forsætisráðherra (2007). Tengsl Íslands og Evrópusambandsins, kafli 2.7, bls. 54–56. https://www.althingi.is/altext/pdf/133/s/1222.pdf

[4] Skýrsla utanríkisráðherra um framkvæmd EES-samningsins (2021). Þingskjal 1317, 151. löggjafarþing, bls. 4. https://www.althingi.is/altext/pdf/151/s/1317.pdf

[5] Alþjóðamálastofnun Háskóla Íslands (2014). Aðildarviðræður Íslands við ESB. https://ams.hi.is/documents/32/Uttekt-AMS-um-adildarvidraedur-Islands-vid-ESB.pdf

[6] NOU 2024:7. Norge og EØS: Utvikling og erfaringer. Utenriksdepartementet, Osló. https://www.regjeringen.no/contentassets/15ef86ab491f4856b8d431f5fa32de98/no/pdfs/nou202420240007000dddpdfs.pdf

[7] European Commission, Directorate-General for Maritime Affairs and Fisheries (2025). The EU Blue Economy Report 2025. https://op.europa.eu/webpub/mare/eu-blue-economy-report-2025/