Almenn skrif
Talandi af reynslu
Orðrétt Textinn er birtur eins og hann stóð í aðalfærslunni. Aðeins röng stafakóðun Facebook-útflutningsins hefur verið leiðrétt.
„Það versta sem getur komið fyrir litla þjóð er að menn fari að hlæja að henni.“
Þannig varaði Ólafur Ragnar Grímsson Kristrúnu Frostadóttur forsætisráðherra við í rúmlega tveggja tíma viðtali hjá Frosta Logasyni. [1] Heimildin fyrir hættunni? Tveir ónafngreindir menn í París. Þeir hlógu.
Og Ólafur Ragnar gekk jafnvel lengra. Hann lét að því liggja að Kristrún myndi svíkjast undan því að halda þjóðaratkvæði um samning sem næðist við ESB, þótt mælt væri fyrir um slíkt í greinargerð þingsályktunarinnar sem Alþingi samþykkti 28. maí. [2] Og það jafnvel þótt Kristrún hefði lýst því yfir í einum kunnasta pólitíska umræðuþætti á alþjóðavísu, The Rest Is Politics, þar sem frammistaða hennar vakti mikla athygli. [3] Og yfirlætið. Að ekki sé talað um dónaskapinn sem fólst í þessum aðdróttunum. Tal af þessu tagi frá fyrrum forseta lýðveldisins í garð sitjandi forsætisráðherra er algert einsdæmi í íslenskri stjórnmálasögu.
En það var þó hláturinn sem var rauði þráðurinn í viðtalinu. Aftur og aftur kom Ólafur að því efni af einhverjum ástæðum. Kristrún ætti „bara tvo kosti“ og annar væri að „gera sig að fífli í Brussel og láta hlæja að sér“. Ísland mætti ekki verða „til athlægis“. Og í blálokin: við þyrftum að passa „að það sé ekki hlegið að okkur“. [1]
Eitt verður þó ekki af Ólafi tekið. Hann talar af reynslu. Hann þarf ekki að ímynda sér hvernig það er þegar umheimurinn hlær að Íslandi. Hann upplifði það sjálfur — og hafði lagt sitt af mörkum til að útvega brandaranum texta.
Á hátindi útrásarinnar var hann kallaður „andlegur leiðtogi íslensku útrásarinnar“ [4] þegar íslenska bankakerfið rauk upp úr um 100 prósentum af landsframleiðslu í um 900. Á nokkrum árum tókst Íslendingum að blása út bankakerfi sem var stærra, miðað við landsframleiðslu, en það sem Svisslendingar höfðu eytt nokkur hundruð árum í að byggja upp. [5] Í Walbrook-klúbbnum í London 3. maí 2005 útskýrði hann íslenska viðskiptaundrið fyrir breskum áheyrendum. Skýringin var ekki ódýrt lánsfé heldur víkingaandi, áhættusækni og persónulegt traust. Íslendingar næðu árangri vegna þess að þeir væru öðruvísi. Þeir væru djarfir og árásargjarnir áhættutakar: “Icelanders are risk takers. They are daring and aggressive.” Hér væri ekkert óþarfa skrifræði (“there is absence of bureaucracy in Iceland”) og viðskipti byggðust á persónulegu trausti: “My word is my bond.” [6] Ræðunni lauk hann með loforði:
“You ain’t seen nothing yet.”
Þar reyndist hann sannspár. Því miður.
Þremur dögum eftir hrunið var Ísland boðið til sölu á eBay. Byrjunarverð: 99 pens. Björk fylgdi ekki með. Einn væntanlegur kaupandi spurði: “Is it possible that my payment will be frozen?” [7] Vanity Fair rammaði inn eina frægustu grein hrunsins með dómi starfsmanns Alþjóðagjaldeyrissjóðsins: “Iceland is no longer a country. It is a hedge fund.” [8] Bloomberg skrifaði: “Icelandic Oligarchs Frolicked as Island Sank Under Debt.” [9] Prófessor við London School of Economics nefndi ritrýnda grein sína um ævintýrið “Iceland as Icarus” — flaug of nærri sólinni, bræddi vængina og hrapaði. [10] Í Davos 2010 staðfesti Ólafur sjálfur að hláturinn væri raunverulegur þegar hann kvartaði undan mönnum í London sem gerðu grín að Íslandi og Írlandi. [11] Og þegar AFP dró feril hans saman fyrir forsetakosningarnar 2012 hljóðaði niðurstaðan svo: “Ridiculed for supporting what turned out to be a bubble that burst.” [12]
En Ólafur dregur ranga ályktun af reynslunni.
Þjóð verður ekki að athlægi fyrir að leyfa kjósendum að kjósa. Svisslendingar halda þjóðaratkvæðagreiðslur reglulega án þess að Sviss verði að alþjóðlegum brandara. Og Kristrún Frostadóttir kom einmitt afar vel fyrir í sama þætti þegar hún útskýrði þessa einföldu lýðræðislegu leið: fyrst umboð þjóðarinnar til viðræðna, síðan þjóðaratkvæði um samninginn sem kann að nást. [3]
Tveir ónafngreindir menn í París kunna að hafa hlegið að þjóðaratkvæðagreiðslu. Þeir sem hlógu að útrásarforsetanum skrifuðu hins vegar undir nafni: Reuters, Vanity Fair, Bloomberg, AFP, The Irish Times og fræðimenn við London School of Economics.
Það er ekki lýðræðið sem gerir litla þjóð hlægilega. Það er hrokinn.
Heimildir
[1] Viðtal Frosta Logasonar við Ólaf Ragnar Grímsson (2026). Ummæli um hlátur á 9:16–9:47, 10:23, 32:41, 34:00, 1:34:49 og 2:01:34. Aðgengilegt á: www.youtube.com/watch?v=9hs2ACEGrtY
[2] Þingsályktun nr. 14/157 um þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald viðræðna um aðild Íslands að Evrópusambandinu, samþykkt á Alþingi 28. maí 2026, og greinargerð þingsályktunartillögunnar (þskj. 875, 516. mál, 157. löggjafarþing). Í greinargerðinni segir: „Þjóðin ákveður hvort aðildarviðræðum verður haldið áfram og ef til þess kemur verður þjóðinni einnig falið að samþykkja eða synja samningi um aðild Íslands að ESB.“ Aðgengilegt á: www.althingi.is/altext/157/s/0875.html
[3] The Rest Is Politics (2026), viðtal við Kristrúnu Frostadóttur forsætisráðherra. Aðgengilegt á: www.youtube.com/watch?v=dbRCjtCw4LM
[4] Guðjón Friðriksson (2008), Saga af forseta, bls. 463 — „andlegur leiðtogi íslensku útrásarinnar“; orðalagið upphaflega úr leiðara Blaðsins 15. mars 2006.
[5] Rannsóknarnefnd Alþingis (2010), Aðdragandi og orsakir falls íslensku bankanna 2008, 1. bindi — vöxtur bankakerfisins úr um 100 prósentum af landsframleiðslu 1998 í um nífalda landsframleiðslu við fall. Aðgengilegt á: www.rna.is/eldri-nefndir/addragandi-og-orsakir-falls-islensku-bankanna-2008/skyrsla-nefndarinnar
[6] Ólafur Ragnar Grímsson (2005), How to Succeed in Modern Business: Lessons from the Icelandic Voyage, ræða í Walbrook Club, London, 3. maí. Ræðan endurbirt í heild á: grapevine.is/mag/articles/2008/10/10/how-to-succeed-in-modern-business-olafur-ragnar-grimsson-at-the-walbrook-club
[7] ABC News/Reuters (2008), „Iceland for Sale — Collect in Person“, 10. október. Aðgengilegt á: abcnews.go.com/International/story?id=6002265
[8] Michael Lewis (2009), „Wall Street on the Tundra“, Vanity Fair, apríl. Aðgengilegt á: www.vanityfair.com/culture/2009/04/iceland200904
[9] Bloomberg (2009), „Icelandic Oligarchs Frolicked as Island Sank Under Debt“, 18. október. Aðgengilegt á: www.bloomberg.com/news/articles/2009-10-18/icelandic-oligarchs-frolicked-as-island-sank-under-debt-books
[10] Robert Wade (2009), „Iceland as Icarus“, Challenge, 52(3), bls. 5–33. Aðgengilegt á: doi.org/10.2753/0577-5132520301
[11] The Irish Times (2010), „Joke on Iceland and Ireland an example of British ‘arrogance’“, 29. janúar. Aðgengilegt á: www.irishtimes.com/news/joke-on-iceland-and-ireland-an-example-of-british-arrogance-1.1243618
[12] France 24/AFP (2012), „Journalist faces off against veteran president in poll“, 30. júní. Aðgengilegt á: www.france24.com/en/20120630-iceland-mum-journalist-defies-veteran-president-election-grimsson-thora