Meira um ekkert: Fullveldi þjóðarinnar

Meira um ekkert: Fullveldi þjóðarinnar

Ég er eiginlega hundfúll út í sjálfan mig. Ég gleymdi nefnilega að setja inn seinni greinina af tveimur um stórskemmtilegan sjónvarpsþátt Silfurs Egils, þar sem Sigmundur Davíð, þrútinn í framan af bræði, æpti í sífellu: „Þið eruð ekki að segja neitt!“ Þetta gerði hann þegar pollrólegir stuðningsmenn þess að segja „já“ í ágúst reyndu að eiga í málefnalegum rökræðum um hvað aðild að Evrópusambandinu gæti falið í sér. Svo, þegar hann var loksins búinn að taka orðið, hélt hann heillanga ræðu um … ekki nokkurn skapaðan hlut, nema svona hálfsamhengislegt raus um hitt og þetta.

Við nánari umhugsun var þetta dálítið ósanngjarnt gagnvart Sigmundi Davíð. Það er ekki alveg rétt að segja að hann hafi sagt nákvæmlega ekkert, því Sigmundur fyllti jú tómarúmið með hljóðum og alls konar orðum. Vandinn var bara sá að það var ekki hægt að setja þau í mikið samhengi við umræðuna sem á undan fór. Já, og kannski var líka dálítill vandi að maður hafði heyrt þessa plötu svo oft áður og það var svo lítið á henni bitastætt. Ég man þó eftir nokkrum kunnum slögurum: Vernda fullveldi þjóðarinnar! Íslandi allt! Þeir hafa bara áhuga á Íslandi svo þeir geti tekið auðlindir okkar! Og annað í þeim dúr.

En ég var nú ekkert fúll yfir því að gleyma að lauma þessari grein inn á Facebook, sem mér sýnist aðallega vera vettvangur fólks um og yfir sextugt til að nöldra við vini og vandamenn á svipuðum aldri. Svo eru stundum umræður í kommentakerfunum um eitthvað, en almennt eru þau bara vettvangur fyrir tilfinningalega útrás fólks sem vill segja manni að maður sé óttalegur apaköttur, og sömuleiðis öll fjölskylda manns, vinir og vandamenn og þar fram eftir götunum.

Nei, fýlan yfir því að gleyma að pósta þessu stafaði af því að þar með gafst mér ekki tækifæri til að birta þessa fallegu mynd af hinum prjónandi Sigmundi í Miðflokksmerkinu, sem mér þykir vænt um. Þannig að hér skal nú úr því bætt, og læt ég fljóta með nokkrar hugleiðingar um þennan sjónvarpsþátt sem við erum flest löngu búin að gleyma. En slagorðin lifa, þannig að eitthvað er um að ræða.

Þar voru spilaðar nokkrar plötur sem maður heyrir endurteknar endalaust.

„Íslandi allt!“ segir á heimasíðu Miðflokksins. Þetta er dálítið kindugt slagorð af ýmsum ástæðum. Augljósast er náttúrulega hinn vandræðalegi sögulegi hljómur við orðalagið „Deutschland über alles“. Það er óheppileg söguleg skírskotun, vægast sagt, og vandræðalegt glappaskot. En slagorðið sjálft er líka óskaplega skrítið, því það er erfitt að túlka það öðruvísi en þannig að markmið annarra en hins prjónandi Miðflokks hljóti þá að vera: „Íslandi bara sumt.“ Sem mér finnst lýsa ákveðinni sjálfsupphafningu og Jesúarkomplexi.

En ég var að velta einu fyrir mér. Hættan er sú að þegar öskrað er endalaust á mann „fullveldi Íslands!“, „Jón Sigurðsson!“ og svo framvegis, gleymi maður að velta því fyrir sér hvað fólk er eiginlega að tala um. Þessar upphrópanir eru yfirleitt fullkomlega samhengislausar. Verið er að gera út á tilfinningar fólks en ekki rökhyggju. Og kannski þarf einfaldlega að ræða dálítið hvað það þýðir að fullveldinu sé ógnað með þessu tiltekna alþjóðlega samstarfi, fremur en öðru alþjóðlegu samstarfi og samningagerð sem snýst um samvinnu sjálfstæðra þjóða.

Fullveldi er nefnilega ekki það að standa einn úti á túni og neita að tala við nokkurn mann. Fullveldi er geta þjóðar til að verja hagsmuni sína — stundum ein, stundum með samningum og stundum með bandalögum.

Hvað er eiginlega fullveldi Íslands? Hvað þýðir þetta orð? Að Ísland eigi ekki að taka þátt í neinu alþjóðlegu samstarfi? Með því að gera samning við annan frjálsan einstakling, til dæmis að lofa að passa hundinn hans, er maður vissulega að takmarka eigið svigrúm. Maður þarf að labba með hundinn, gefa honum að borða og ýmislegt annað. En á móti kemur að þessi einstaklingur getur kannski passað hundinn minn í staðinn. Það er svokallað win-win. Og fullveldi mitt hefur sannarlega hrunið með því að eignast börn. Hins vegar kom annað í staðinn. Það er nú líklega ein besta fórn á mínu persónulega fullveldi sem ég hef fært.

Þetta er nú bara mitt fullveldi. Hvað með fullveldi Íslands? Sigmundi Davíð er gjarnt að segja við aðra að þeir séu ekki að segja neitt. En gefum honum nú þá kurteisi að gera ráð fyrir að, burtséð frá „Íslandi allt“ og öllu því, sé hann að reyna að segja okkur eitthvað. Hvenær er fullveldi Íslands fórnað? Og hvernig getur maður varið fullveldi og sjálfstæði Íslands?

Er fullveldi Íslands takmarkað með því að vera í NATO? Jú, vissulega á einhvern hátt. Við skuldbindum okkur til ákveðinnar samstöðu og fáum annað í staðinn. En NATO hefur um áratugaskeið tryggt öryggi Íslands og þar með sjálfstæði landsins — og já, fullveldi. Nú eru hins vegar farnar að vakna efasemdir um stuðning Bandaríkjanna við NATO. ESB hefur brugðist við með því að efla sameiginlega öryggis- og varnarmálastefnu 27 sjálfstæðra ríkja og setja mikið fjármagn í að byggja upp varnir, bæði hvert ríki fyrir sig og sameiginlega. Þá vaknar auðvitað augljós spurning, líkt og í tilfelli NATO: Tryggir herlaus þjóð fullveldi sitt betur með því að vera í nánu samstarfi við 27 aðrar sjálfstæðar þjóðir innan ESB en utan þess og taka þátt í þessu varnarsamstarfi? Ef NATO hefur tryggt fullveldi Íslands, en veikist eða hverfur jafnvel af velli, er ESB þá ekki eðlilegur vettvangur vestrænna frjálslyndra lýðræðisríkja til að tryggja varnir sínar með samtakamætti?

Smá innskot: Af öllu því bulli sem ég hef lesið tók kannski steininn úr þegar Sigríður Andersen gaf í skyn að ESB kynni að kalla á herskyldu. ESB getur ekki einfaldlega skipað aðildarríki að taka upp herskyldu. Hvernig hvert aðildarríki hagar herskyldu, hernaðarskipan og öðrum slíkum atriðum er á ábyrgð ríkjanna sjálfra, rétt eins og innan NATO. Sum ríki hafa herskyldu, önnur ekki. Ísland hefur engan her. Það er endalaust verið að villa um fyrir fólki með því að gefa í skyn að ESB sé eitthvað sem það er ekki.

ESB er ekki sambandsríki sem leggur niður þjóðríkin. ESB er samstarf 27 sjálfstæðra þjóða. Kjarninn er fjórfrelsið og hinn svokallaði innri markaður: frjálst flæði vöru, þjónustu, fjármagns og fólks. Með því að búa til innri markað fyrir um 450 milljónir manna og tryggja eðlilegan og sanngjarnan samkeppnisgrundvöll fylgja því auðvitað alls kyns reglugerðir og annað slíkt. Þetta er nú það sem ESB er aðallega að vasast í.

Og vegna þess að við erum hluti af EES, og þar með fjórfrelsinu, tökum við þegar upp stóran hluta þess regluverks sem tengist innri markaðnum. Oft er því veifað á Íslandi að við höfum í gegnum EES þegar tekið upp um 75% af regluverki ESB. Ekki hef ég reynt að slá nákvæma tölu á þetta. Hvað sem nákvæmri tölu líður er aðalatriðið augljóst: við erum nú þegar bundin af mjög stórum hluta innri markaðsreglna ESB, en höfum ekki fulla aðkomu að því að setja þær. Við fáum þær að verulegu leyti sendar til okkar í pósti. Við höfum aðeins takmörkuð áhrif á þær … því við erum áskrifendur að þjónustu ESB en sitjum ekki við borðið þar sem reglurnar eru samdar og samþykktar. Er fullveldi Íslands betur tryggt með því að hafa áhrif á eigin lagasetningu er varðar innri markað eða fá hana senda í pósti?

Auk fjórfrelsisins skiptir evran auðvitað miklu máli fyrir þau ríki sem hafa tekið hana upp, en ekki öll ESB-ríki nota evru. Og svo má ekki gleyma utanríkisviðskiptunum. ESB er tollabandalag og fer með sameiginlega viðskiptastefnu aðildarríkjanna gagnvart ríkjum utan sambandsins. Með hnignun reglna um alþjóðaviðskipti skiptir það miklu máli að geta setið við samningaborðið sem hluti af stærri heild.

Rannsóknir í hagfræði styðja það sem almenn skynsemi segir manni: 27 ríki sem mynda markað fyrir um 450 milljónir manna hafa meiri samningsmátt en örríki með 400 þúsund manna markað. Caroline Freund, hagfræðingur hjá Alþjóðabankanum, rannsakaði 91 fríverslunarsamning frá árinu 1980 og fann vísbendingar um að stór ríki nái almennt meiri ívilnunum út úr litlum ríkjum, sérstaklega í samningum milli iðnríkja og þróunarríkja. Það kemur auðvitað ekki á óvart. Í samningum við stórt hagkerfi þarf litla landið oft meira á stóra markaðnum að halda en stóri markaðurinn þarf á litla landinu að halda.

Þess að auki geta stórríki síður beitt viðskiptaþvingunum í formi tolla gegn einstökum ríkjum til að ná pólitískum markmiðum. Þetta er vopn sem bandarísk stjórnvöld nota í dag. En þetta er ekki beitt vopn gagnvart ESB. Þar er glímt við bandalag 27 sjálfstæðra ríkja sem inniheldur 450 milljónir neytenda.

Og aftur að spurningunni. Er fullveldi Íslands ógnað vegna þátttöku okkar í Evrópska efnahagssvæðinu og fjórfrelsinu, með öllum þeim reglugerðum sem því fylgja? EES tekur til stórs hluta regluverks innri markaðarins.

Vissulega má segja að Ísland hafi með EES-samningnum takmarkað svigrúm sitt til að setja eigin reglur á ákveðnum sviðum — til dæmis reglur sem banna að selja fólki iðnaðarsalt sem ekki er ætlað til manneldis í matvörubúðum. Neytendavernd fylgir nefnilega því að setja á stofn sameiginlegan markað. Kannski væri gott ef við gætum ákveðið alveg sjálf hvaða salt er tækt til manneldis og hvað ekki. En þjóð er ekki eitthvert abstrakt hugtak. Þjóð er fólk. Frelsi Íslendinga jókst verulega með EES. Með EES geta Íslendingar farið til atvinnu, náms, viðskipta, inn- og útflutnings í 27 önnur sjálfstæð ríki og búið þar ef þeim dettur það í hug. Það er sjálfstæði sem við bjuggum ekki við áður.

Er fullveldi okkar meira eða minna innan EES en innan ESB? Nú fáum við stóran hluta þess regluverks sem gildir um innri markaðinn sendan til okkar í gegnum EES, án þess að hafa full áhrif á hvernig reglurnar eru settar. Er fullveldi landsins þá meira með því að standa utan við ákvarðanatökuna, eða með því að hafa áhrif á lagasetninguna í stað þess að fá hana senda í pósti?

Og svo að lokum langar mig að nefna þetta. Almenn skynsemi segir manni það sem augljóst er: Þau ríki sem eru í ESB eru auðvitað enn sjálfstæð ríki í öllum eðlilegum skilningi þess orðs. Á Sigmundi Davíð var helst að heyra að Ísland gæti enga utanríkisstefnu haft innan ESB og annað í þeim dúr. Ég man ekki nákvæmlega orðin, en maður fékk einhvern veginn á tilfinninguna að það væri allt eins hægt að draga fánann niður, leggja Alþingi niður og senda ríkisstjórnina heim.

En bíðum við. Eru Danir eitthvað minni Danir en Norðmenn eru Norðmenn, eða Svíar Svíar? Hefur einhver orðið var við það? Af þessum ríkjum eru það bara Norðmenn sem standa utan ESB. Danir og Svíar hafa til dæmis tekið mjög mismunandi stefnu varðandi móttöku flóttamanna og ýmislegt fleira. Kjarninn er sá að það er bara froða að halda því fram að þjóðríkin hverfi einhvern veginn þótt þau taki þátt í alþjóðlegu samstarfi frjálsra þjóðríkja.

ESB er nefnilega samstarf fullvalda þjóðríkja — og það er endalaust verið að gefa í skyn að það sé eitthvað annað, nánast eins og „the Empire“ í Star Wars. Þetta sést best á því að þegar þessi 27 ríki taka ákvarðanir í málum sem snerta kjarna fullveldis ríkjanna, þá er oft krafist samhljóða samþykkis. Eitt ríki getur þá stöðvað málið. Jepp. Litla Ísland, um 400 þúsund manna þjóð, fengi neitunarvald yfir mikilvægum ákvörðunum sem snerta fullveldi ríkja í sambandi um 450 milljóna manna.

Hverjar eru rætur þessa neitunarvalds? Þær eru að ESB er samstarf fullvalda þjóða. Þegar ákvarðanir snerta sérstaklega viðkvæma málaflokka sem tengjast fullveldi ríkjanna er krafist samhljóða samþykkis allra. Ísland gæti því, sem aðildarríki, stöðvað ákvarðanir með því að beita neitunarvaldi í ýmsum málaflokkum til að tryggja eigið fullveldi, ef það telur að ákvörðunin stríði gegn því. Meðal annars:

1. utanríkis- og öryggismálum, þar sem ríki vilja halda sjálfstæðri stjórn á afstöðu sinni gagnvart öðrum ríkjum;
2. varnar- og hernaðarmálum, þar sem ákvarðanir geta haft bein áhrif á þjóðaröryggi;
3. upptöku nýrra ríkja í Evrópusambandið, þar sem stækkun sambandsins breytir eðli þess og skuldbindingum aðildarríkjanna;
4. breytingum á sáttmálum ESB, þar sem slíkar breytingar geta fært vald frá aðildarríkjum til stofnana sambandsins;
5. skattamálum, sérstaklega samræmingu óbeinna skatta, þar sem skattlagning er talin einn kjarnaþáttur fullveldis ríkja;
6. fjármögnun ESB og langtímafjárlögum, þar sem ríkin ákveða hvernig sameiginlegur rekstur sambandsins er fjármagnaður;
7. ákveðnum réttinda- og ríkisborgaramálum, þar sem ný réttindi geta haft áhrif á stöðu borgara innan ríkjanna;
8. sumum viðkvæmum dómsmálum, lögreglusamstarfi og félagsmálum, sérstaklega þegar þau snerta innri skipan ríkjanna.

Neitunarvald aðildarríkja ESB gildir fyrst og fremst í málum sem snerta kjarna fullveldis þeirra, svo sem utanríkismál, varnarmál, skattamál, stækkun sambandsins, breytingar á sáttmálum og fjármögnun ESB. Þar sem þessi mál varða grundvallarvald ríkjanna sjálfra er krafist samhljóða samþykkis, þannig að ekkert ríki sé neytt til að samþykkja ákvörðun sem gengur gegn grundvallarhagsmunum þess eða fullveldi.

Þegar öllu er á botninn hvolft er hlutverk ESB fyrst og fremst að tryggja innri markaðinn og fjórfrelsið. Til viðbótar er ESB tollabandalag, hluti aðildarríkjanna er í sameiginlegu myntbandalagi, og sameiginlegt öryggis- og varnarsamstarf hefur farið vaxandi. En ákvarðanir sem snerta viðkvæmustu fullveldismál ríkjanna krefjast almennt samhljóða samþykkis og gefa öllum ríkjum, líka litla Íslandi, neitunarvald.

ESB hefur verið lengi til, en ég hef nú alltaf litið á Þýskaland sem Þýskaland og Frakkland sem Frakkland. Og kannski hefur Sigmundur Davíð ekki tekið eftir því, en utanríkisstefna Frakka er oft frábrugðin utanríkisstefnu Þjóðverja, sem aftur er frábrugðin þeirri dönsku. En ef einhver er að abbast upp á Danmörku, til dæmis með því að segjast ætla að eignast Grænland, þá stendur 27 ríkja bandalag ESB, um 450 milljónir manna, saman.

Sumsé: ESB eða ekki, Íslandi allt, ekki bara sumt — og Ísland verður alltaf Ísland.