Lygar, haugalygar og Mogginn

Til eru þrenns konar lygar: lygar, haugalygar og Mogginn.

„Fiskveiðistefna ESB ófrávíkjanleg,“ sagði Morgunblaðið á forsíðu 9. júlí. Ísland fengi engar undanþágur. Hollenska þingið hefði staðfest það. [1]

Vandinn er bara sá að hollenska þingið staðfesti ekkert slíkt.

1. Tvö orð sem urðu að heilli forsíðu

Í hollenska þinginu spurði Michiel Hoogeveen, þingmaður gagnrýninn á ESB, forsætisráðherrann Rob Jetten hvort sameiginlega fiskveiðistefnan fylgdi aðild að ESB.

Jetten svaraði:

„Rétt, já.“ [3]

Það var allt. Sjaldan hefur heil forsíða hvílt á jafn fáum orðum.

Hann var ekki spurður hvort Ísland gæti fengið undanþágur. Hann var ekki spurður hvaða sérlausnir væri hægt að semja um. Þvert á móti hafði hann rétt áður sagt að Ísland væri „nánast fullkomið kandídatsríki“ og að erlendir stjórnmálamenn ættu ekki að blanda sér í íslensku þjóðaratkvæðagreiðsluna. [3]

2. Það sem komst ekki á forsíðuna

Hollenska þingið samþykkti síðan, með 146 atkvæðum gegn 4, að fiskveiðistefnan skyldi, fyrir Holland, vera órofa hluti aðildarviðræðna. Ísland er hvergi nefnt í tillögunni. Og tillagan hefst sjálf á fullyrðingu sem gengur beint í berhögg við forsíðu Morgunblaðsins: að framkvæmdastjórn ESB hafi lýst sig opna fyrir undanþágum á þessu sviði. [2]

Sú yfirlýsing kom frá Costas Kadis, sjávarútvegsstjóra ESB, í Financial Times í apríl. Spurður hvort sambandið væri reiðubúið að veita Íslandi undanþágur svaraði hann: „Já. Það verður hluti af viðræðunum.“ [4]

Að nota tillöguna sem sönnun þess að undanþágur séu ómögulegar er eins og að benda á mótmæli gegn hótelbyggingu og segja:

Sjáið! Þetta sannar að ekkert hótel standi til.

3. Mogginn gegn Mogganum

Tíu dögum fyrir forsíðuna hafði Morgunblaðið birt aðsenda grein, sem lítið bar á, eftir Torben Foss, fyrrverandi ráðuneytisstjóra í norska sjávarútvegsráðuneytinu. Hann sat í samninganefnd Noregs gagnvart ESB árið 1994 og ráðlagði íslensku ríkisstjórninni í viðræðunum 2010-2013.

Niðurstaða hans var skýr:

„Það liggur fyrir að Ísland mun fá varanlegar undanþágur frá sameiginlegu fiskveiðistefnu ESB.“ [5]

Á mánudegi birtir Mogginn sem sé niðurstöðu mannsins sem sat við samningaborðið. Tíu dögum síðar birtir Mogginn gagnstæða niðurstöðu á forsíðu. Engin skýring fylgdi.

Staðreyndir sem passa ekki við fyrirsögnina fara einfaldlega fyrir borð. Á sjómannamáli heitir það brottkast.

4. Undanþágurnar sem „eru ekki til“

Í gildandi ESB-lögum stendur orðrétt að tiltekinn heildarafli skuli ákveðinn af hlutaðeigandi aðildarríki. Þetta gildir meðal annars um stofna við Asóreyjar, Madeira, Kanaríeyjar og Frönsku Gvæjana. [6] Þetta er sem sagt dæmi um nokkuð sem er ekki til, er ekki hægt og má alls ekki, undir nokkrum kringumstæðum, semja um í aðildarviðræðum, og þess vegna þarf víst að koma í veg fyrir viðræðurnar með öllum tiltækum ráðum.

Ákvæðið kom inn árið 2011, skömmu eftir að Ísland varð umsóknarríki. Í úttekt Alþjóðamálastofnunar HÍ er haft eftir sérfræðingi að það hafi verið sett inn með umsókn Íslands í huga, til að „opna glufu fyrir samningamenn Íslands“. [7]

Svo eru fordæmin:

• Malta samdi um sérstakt 25 sjómílna fiskveiðistjórnarsvæði. [10]
• Sérreglur um Rígaflóa eru enn í gildi árið 2026. [10][11]
• Kringum Asóreyjar, Madeira og Kanaríeyjar gildir 100 sjómílna verndarbelti fyrir skip skráð á eyjunum, og Portúgal og Spánn ákveða sjálf heildarafla tiltekinna eyjastofna. [6][16]
• Finnland og Svíþjóð sömdu um ótímabundinn stuðning við norðlægan landbúnað. [12]
• Heimilt er að veita Sömum einkarétt til hreindýraræktar, og Danir fengu varanlega undanþágu vegna sumarhúsa. [13]

Þetta eru ekki loforð stjórnmálamanna. Þetta eru gildandi lagaákvæði.

Evrópudómstóllinn hefur jafnframt staðfest að ótímabundnum ákvæðum aðildarsamninga verði ekki breytt, nema annað sé tekið fram í þeim sjálfum, nema með sömu málsmeðferð og gildir um stofnsáttmálana. Það krefst samþykkis allra ríkja. Eftir aðild væri Ísland eitt þeirra. [14]

5. Skjölin frá 2010 segja annað en Mogginn

Morgunblaðið teflir fram afstöðu Þjóðverja frá 2010 sem vitnisburði gegn undanþágum. En þýska þingið sagði einfaldlega ekki að undanþágur væru ómögulegar. Það bað um að þær yrðu „sem fæstar“.

Í sömu ályktun sagði þingið að íslenskur sjávarútvegur væri arðbær og sjálfbær og að Ísland gæti verið fiskveiðistefnu ESB fyrirmynd, „Vorbild“. [8]

Samningsrammi ESB gerði líka skýran greinarmun á tímabundnum frestum og aðlögun regluverksins að „sérstöðu Íslands“, sem engin tímamörk eru sett um. [9] Þessi greinarmunur virðist ekki vera til í Mogganum. Þar eru nefnilega allar undanþágur tímabundnar, að því er mér best skilst, þótt ég játi að ég sé ekki ötull lesandi þessa blaðs.

Og sjávarútvegskaflinn var ekki stöðvaður vegna þess að kröfur Íslands væru ósamrýmanlegar ESB. Samkvæmt úttekt Alþjóðamálastofnunar var ástæðan makríldeilan. Ísland lagði aldrei fram endanlega samningsafstöðu og á meintan ósamrýmanleika reyndi því aldrei. [7]

Enginn veit hvernig próf fer sem aldrei var þreytt.

6. Stærðargráðan sem gleymist í umræðunni

Árið 2023 veiddu íslensk skip 1,37 milljónir tonna.

Spánn, stærsta fiskveiðiríki ESB, veiddi 767 þúsund tonn.

Gengi Ísland inn í ESB hefði íslenski aflinn verið 27,8% af heildarafla hins stækkaða sambands, á móti þjóð sem væri aðeins 0,09% af íbúafjöldanum. [15]

Sérlausn fyrir Ísland er ekki ölmusa. Hún er einfaldlega viðurkenning á augljósri sérstöðu. Stærsta fiskveiðiþjóð sambandsins yrði sú fámennasta. ESB er fullkomlega ljóst að taka þarf tillit til þess, og það hefur komið fram aftur og aftur, hversu oft sem reynt er að halda öðru fram.

Ísland hefur þar að auki lengi rekið aflamarkskerfi, aflareglur og brottkastsbann. Umbætur ESB frá 2013, hámarksafrakstur, löndunarskylda og aukin svæðisbinding, ganga allar í átt að íslenska kerfinu. [16]

Það er sérkennilegt að halda því fram að ekkert pláss sé í kerfinu fyrir landið sem kerfið er að reyna að líkjast.

7. Hvað er þá raunverulega óvíst?

Hollenska samþykktin er pólitískt merki um að sérstakar undanþágur eru ekki sjálfsagðar. Þær ráðast af samningum. Holland er eitt af 27 ríkjum og aðildarsamningur þarf samþykki þeirra allra. Hollenski flotinn hefur líka beina hagsmuni af málinu eftir mikla skerðingu makrílheimilda. [17]

Það þarf einnig að festa hlutfallslegan stöðugleika og íslenskt fiskveiðistjórnarsvæði í aðildarsamningnum sjálfum. Það er einmitt yfirlýst samningsmarkmið meirihluta utanríkismálanefndar Alþingis. [18]

Og erlent eignarhald í útgerð yrði líklega erfiðasti hjallinn. Þar þyrfti að semja um kröfur um raunveruleg efnahagsleg tengsl, löndun, áhafnir og stjórnun á Íslandi. [7]

Þetta eru alvöru álitamálin. Ekki uppspuni um að sérlausnir séu lagalega ómögulegar.

8. Spurningin sem gleymist

Ísland yrði stærsta fiskveiðiþjóð ESB. Við yrðum ekki áhorfendur að stefnunni. Stærsta fiskveiðiþjóðin situr auðvitað við borðið þar sem stefnan er mótuð.

Tímasetningin gæti varla verið áhugaverðari. Fiskveiðistefna ESB er nú í endurmati, framtíðarsýn til 2040 er í smíðum og ný heildarlöggjöf um málefni hafsins er boðuð árið 2027. [19]

Spurningin er því ekki bara hvort Ísland geti búið við fiskveiðistefnu ESB.

Spurningin er hvort Ísland eigi að hjálpa til við að skrifa hana.

Ekkert af þessu er tryggt fyrir fram. Enginn veit hvað stendur í samningi sem hefur ekki verið gerður.

En það er einmitt þess vegna sem kosið verður 29. ágúst. Spurningin á kjörseðlinum er ekki „viltu ganga í ESB?“ heldur: „Á Ísland að hefja á ný aðildarviðræður við Evrópusambandið?“ [20] Mikið hefur verið einblínt á að sjávarútvegurinn gæti tapað á aðild. Miklu minni athygli hefur vakið málflutningur þeirra sem benda á að í henni kunni að felast tækifæri, því Íslendingar þekkja allra þjóða best hvernig á að reka arðbærar fiskveiðar. Það væri öllu meira vit í „útrás“ á sviði sem við höfum raunverulegt vit á en til dæmis í bankastarfsemi.

Ef blaðið væri svona visst um að samningur við ESB yrði skelfilegur er óljóst af hverju það hefur svona miklar áhyggjur af því að hann sé kláraður og lagður fyrir dóm þjóðarinnar.

Forsíðan „ófrávíkjanleg“, birt tíu dögum eftir að blaðið birti sjálft rökstudda niðurstöðu um hið gagnstæða, vekur hins vegar grun um að menn óttist ekki að þjóðin fái slæman samning.

Skelfingin stafar af því að hún fái góðan.

Öll skjölin hér að neðan eru opin á netinu. Google Translate eða hvaða gervigreind sem er þýðir þau á augabragði. Smelltu, þýddu, berðu saman: hver einasta fullyrðing hér að ofan er rekjanleg.

⸻

HEIMILDIR

[1] Morgunblaðið, 9. júlí 2026: „Fiskveiðistefna ESB ófrávíkjanleg“ og „Innleiða þarf allt reglusafn ESB“.
https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/07/09/fiskveidistefna_esb_ofravikjanleg/

[2] Tweede Kamer, tillaga Hoogeveen og Boomsma, nr. 2415, lögð fram 16. júní 2026; samþykkt 17. júní með 146 atkvæðum gegn 4.
https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-21501-20-2415.html
https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/stemmingsuitslagen

[3] Tweede Kamer, þingtíðindi 82. fundar, 16. júní 2026.
https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/plenaire_verslagen/detail/2025-2026/82

[4] Vísir, „Sjávarútvegsstjórinn segir ESB opið fyrir undanþágum“, 23. apríl 2026; RÚV English, 24. apríl 2026.
https://www.visir.is/g/20262873204d/
https://www.ruv.is/english/2026-04-24-eu-could-offer-fisheries-exemptions-for-iceland-473531

[5] Torben Foss í Morgunblaðinu 29. júní 2026; endursagt í DV/Eyjunni 2. júlí.
https://www.dv.is/eyjan/2026/07/02/fyrrum-samningamadur-noregs-vid-esb-thad-liggur-fyrir-ad-island-mun-fa-varanlegar

[6] Reglugerð ráðsins (ESB) 2025/202, 6. gr. („TACs to be determined by Member States“), og reglugerð nr. 57/2011.
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=OJ:L_202500202
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32011R0057

[7] Alþjóðamálastofnun Háskóla Íslands: „Aðildarviðræður Íslands við ESB“, 2014.
https://ams.overcastcdn.com/documents/Uttekt-AMS-um-adildarvidraedur-Islands-vid-ESB.pdf

[8] Deutscher Bundestag, Drucksache 17/1190.
https://dserver.bundestag.de/btd/17/011/1701190.pdf

[9] General EU Position og General Position ríkisstjórnar Íslands, 27. júlí 2010.
https://www.eeas.europa.eu/sites/default/files/st1222810_en.pdf
https://www.government.is/media/utanrikisraduneyti-media/media/esb/27072010-Iceland-statement.pdf

[10] Aðildarlögin 2003 (21. gr. og III. viðauki: Malta og Rígaflói) og reglugerð (EB) 1967/2006, 26. gr.
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:12003T/TXT
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:02006R1967-20190814

[11] Reglugerð (ESB) 2019/1241, VIII. viðauki (Rígaflói), útgáfa í gildi 1. janúar 2026.
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:02019R1241-20260101

[12] Aðildarlögin 1994, 142. gr., um norðlægan landbúnað.
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:11994N142

[13] Bókun 3 við aðildarlögin 1994 (Samar) og bókun um fasteignakaup í Danmörku.
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:11994N/PRO/03
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:12016E/PRO/32

[14] Evrópudómstóllinn, sameinuð mál 31/86 og 35/86, LAISA gegn ráðinu.
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:61986CJ0031

[15] FAO, Global Capture Production (2023); Hagstofa Íslands; Eurostat.
https://www.fao.org/fishery/en/collection/capture
https://www.statice.is/
https://ec.europa.eu/eurostat

[16] Reglugerð (ESB) nr. 1380/2013 (m.a. 5. og 16. gr.) og upplýsingar stjórnarráðsins um íslenska fiskveiðistjórnun.
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32013R1380
https://government.is/topics/business-and-industry/fisheries-in-iceland/management-strategy-and-harvest-control-rules/

[17] Makrílsamkomulag strandríkjanna 15. desember 2025, viðbrögð framkvæmdastjórnar ESB og tillaga í hollenska þinginu um skerðingu makrílheimilda.
https://www.gov.scot/publications/management-of-shared-fish-stocks-coastal-state-agreed-records-2026/pages/mackerel/
https://oceans-and-fisheries.ec.europa.eu/news/commission-concerned-about-mackerel-arrangement-between-uk-norway-iceland-and-faroe-islands-2025-12-23_en
https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/moties/detail?id=2026Z06231&did=2026D14057

[18] Meirihlutaálit utanríkismálanefndar Alþingis 2026, þskj. 1183.
https://www.althingi.is/altext/157/s/1183.html

[19] Endurskoðun fiskveiðistefnu ESB, framtíðarsýn til 2040 og European Ocean Pact.
https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_26_938
https://commission.europa.eu/document/download/9b162eba-de30-40e2-8b8b-e775fda3bad0_en?filename=mission-letter-kadis.pdf
https://oceans-and-fisheries.ec.europa.eu/european-ocean-pact_en

[20] Þingsályktun nr. 14/157 um þjóðaratkvæðagreiðslu 29. ágúst 2026.
https://www.althingi.is/altext/157/s/1245.html