Krónuland og evruland: 113 þúsund krónur á mánuði

Myndin sýnir mánaðargreiðslu af nýju 60 m.kr. íbúðaláni er 333 þús.kr. í krónulandi (til vinstri) en 220 þús.kr. í evrulandi (til hægri).

Dæmið byggir á 60 milljóna króna íbúðalán á núverandi vaxtakjörum, greitt til baka með jöfnum greiðslum á 25 árum. Evrulandið er Ísland með evru-raunvexti; að öðru leyti er lánið eins. Krónulandið er Ísland í dag Þótt mánaðargreiðslan sé hærri í krónulandi eignast lántakandinn þar minni hlut í húsinu sínu með greiðslunum: á fyrsta ári lánsins myndast 108 þús.kr. eign í hverjum mánuði í krónulandi en 181 þús.kr. í evrulandi, á verðlagi 2026. Yfir 25 ára lánstímann fara um 40 m.kr. í vexti í krónulandi en um 6 m.kr. í evrulandi; sama íbúð, sami höfuðstóll. Margir Íslendingar kannast við tilfinninguna: að borga endalaust af húsinu en eignarhluturinn vex með hraða snigilsins.

Ég hef tekið saman grein sem útskýrir útreikningana á bak við myndina og hver ástæðan er fyrir þessum mikla mun. Meginástæðan er að raunvextir, nafnvextir að frádreginni væntri verðbólgu, eru töluvert hærri í krónulandi en í evrulandi. Greinin skýrir hvernig meta má þennan mun og hvaða óvissa fylgir slíku mati. Þá eru skoðaðar ýmsar sviðsmyndir byggðar á mismunandi forsendum. Tölurnar breytast en stóra myndin ekki.

Í greininni er þessi samanburður gerður fyrir Evrópu alla, með samræmdum evrópskum gögnum. Ísland sker sig úr: raunvextir íbúðalána eru hér á bilinu 4,5 til 5,5% á móti um 0,8% á evrusvæðinu. Evrulöndin liggja á tiltölulega þröngu lágvaxtabili, þrátt fyrir ólík bankakerfi, ólík lánaform og töluverðan mun á landsframleiðslu á mann. Ríki með eigin gjaldmiðil, eins og Pólland, Ungverjaland og Tékkland, liggja almennt ofar, en ekkert þeirra kemst með tærnar þar sem Ísland hefur hælana.

Greinin leggur einnig mat á hvort raunhæft sé að Ísland gæti búið við kjör af þessu tagi, og hversu hratt. Reynslan bendir skýrt til þess að sú yrði raunin. Þegar evran varð til árið 1999 féllu vextir á Ítalíu, Spáni, í Portúgal og á Írlandi, bæði á ríkisskuldabréfum og nýjum íbúðalánum, hratt og urður sambærilegir við þýska vexti, og grískir vextir fylgdu leið fram að upptöku evrunnar þar árið 2001. Aðlögunin hófst löngu áður en evran var formlega tekin upp; vextir hefja lækkunarferlið um leið og leiðin í átt að evru verður trúverðug. Fleiri dæmi, meðal annars Eystrasaltsríkin, eru rakin í greininni.

Allt mat í hagfræði er óvissu háð og alltaf má deila um einstakar forsendur. Greinin heitir „Drög að mati á lækkun vaxtakostnaðar íslenskra heimila við upptöku evru“. Orðið „drög“ er valið til að undirstrika tvennt. Annars vegar er þetta mitt mat, byggt á þeim gögnum sem ég hef í höndunum í dag og þeirri aðferðafræði sem mér sýnist skynsamlegust. Hins vegar er allt mat af þessu tagi, líkt og í öllum rannsóknum, óvissu háð og getur breyst með nýjum upplýsingum eða betri aðferðum. Útreikningar og gögn að baki mati sem varðar
mikilvæga hagsmuni almennings eiga því að liggja fyrir á skýran hátt: heimildir öllum aðgengilegar og útreikningar sem hver sem er getur skoðað, sannreynt og vonandi bætt. Þetta er hefðin í raun- og félagsvísindum og forsenda þess að rannsóknir fáist birtar. Við eigum ekki að gera minni kröfur til talna sem lagðar eru fyrir almenning í jafn mikilvægu máli og ákvörðun um að hefja aðildarviðræður við Evrópusambandið. Því miður hefur umræðan undanfarið um of verið því marki brennd að settar eru fram tölur án heimilda eða upplýsinga um útreikningana á bak við þær. Þessi færsla er mín tilraun til að bæta þá umræðumenningu.

Tengla á greinina og alla útreikninga má finna í fyrstu athugasemd. Útreikingar eru gerðir með Matlab.

Ritstjórnarnóta Greinin og útreikningarnir sem vísað er til fylgja vefútgáfunni: Drög að mati á lækkun vaxtakostnaðar íslenskra heimila við upptöku evru (PDF).