Konungur upplýsingaóreiðunnar og talna-grallaraspóinn

Konungur upplýsingaóreiðunnar og talna-grallaraspóinn, Frosti Sigurjónsson, er með sitt nýjasta framlag um ímyndaða milljarða sem Íslendingar eiga að borga í óútskýrða hluti fyrir ESB. Vísað er í hið óskeikula Morgunblað um að Þjóðverjar eigi að hækka útgjöld til ESB um 80%. Gefið er til kynna að Þjóðverjar geti ekki staðið undir slíkum gífurlegum fjáraustri. Þýskaland virðist því vera á barmi gjaldþrots af Morgunblaðinu að dæma. Af lestri blaðsins að dæma eru ESB-þjóðir í austri á bak við umfangsmikið plott um að tæma ríkissjóð Þýskalands. Skemmtileg saga. En samhengið við raunveruleikann virðist við nánari skoðun vera takmarkað.

Til að halda ESB-samanburðinum skýrum miðast tekju-, útgjalda- og nettóframlagstölur ESB eftir löndum við árið 2024. Það er nýjasta árið sem slíkar samræmdar tölur hafa verið birtar fyrir. Þegar fullyrðingar Frosta um íslenskar krónutölur eru reiknaðar sem hlutfall af VLF Íslands nota ég hins vegar nýjustu VLF-tölu Íslands, fyrir árið 2025. [1][20]

Eftirfarandi eru nokkrar staðreyndir, með heimildum sem lesendur geta staðreynt sjálfir fremur en að taka mín orð, Frosta eða Morgunblaðsins fyrir þeim:

1. Heildarútgjöld ESB eru um 1% af landsframleiðslu ESB-ríkjanna. Framkvæmdastjórn ESB lýsir langtímafjárhagsrammanum 2021–2027 sem um 1,2 billjónum evra, eða um 1% af VLF ESB. [2]
2. Þýskaland er stærsti nettógreiðandi ESB í fjárhæð talið. Þýskaland greiddi 13,1 milljarð evra meira til reglulega ESB-fjárhagsins en það fékk til baka árið 2024, samkvæmt útreikningi IW Köln. Það jafngildir um 0,30% af VLF Þýskalands. [3][4]

Heildarútgjöld hins opinbera í Þýskalandi voru 49,5% af VLF árið 2024. [5]

Nettóframlag merkir framlag landsins til ESB þegar tekið hefur verið tillit til þess hversu mikið landið fær til baka úr ESB-fjárhagsrammanum. Brúttóframlag í tölunum hér að neðan merkir þjóðarframlag til ESB-fjárhagsins, þ.e. VSK-framlag, plastframlag, BNE-framlag og leiðréttingar, en ekki tolltekjur. [1][3]

Þýskaland 2024

Brúttóframlag til ESB:
27,39 ma. evra
0,63% af VLF

Nettóframlag til ESB:
13,11 ma. evra
0,30% af VLF

Tölurnar eru reiknaðar út frá gagnaskrá framkvæmdastjórnar ESB um tekjur og útgjöld 2000–2024, nettótölum IW Köln og 2024 VLF-tölum frá Eurostat/Destatis. [1][3][4]

3. Jafnvel ef maður tæki Morgunblaðið sem rétta heimild, sem reynslan hefur því miður kennt mér að er ekki skynsamlegt til að draga rökréttar ályktanir, og túlkaði 80% töluna þannig að nettóframlag Þýskalands sjálfs hækkaði um 80%, færi það úr um 0,30% í um 0,54% af VLF. Hækkunin sjálf væri um 0,24% af VLF. Þar sem heildarútgjöld hins opinbera í Þýskalandi eru 49,5% af VLF jafngildir hækkunin sjálf um 0,5% af heildarútgjöldum hins opinbera. Heildarframlagið eftir slíka hækkun væri um 1,1% af heildarútgjöldum hins opinbera. Þetta eru ekki stærðir sem kollvarpa þýskum ríkisfjármálum. Svo má auðvitað heimfæra 80% á brúttó tölur. Meira um þetta í eftirmála. [3][4][5]
4. Hér er reynsla annarra norrænna ESB-ríkja af brúttó- og nettóframlögum til ESB árið 2024, reiknað sem hlutfall af VLF.

Norræn ESB-ríki 2024

Finnland
Brúttóframlag: 2,02 ma. evra — 0,73% af VLF
Nettóframlag: 0,31 ma. evra — 0,11% af VLF

Danmörk
Brúttóframlag: 2,41 ma. evra — 0,61% af VLF
Nettóframlag: 0,48 ma. evra — 0,12% af VLF

Svíþjóð
Brúttóframlag: 3,18 ma. evra — 0,57% af VLF
Nettóframlag: 1,00 ma. evra — 0,18% af VLF

Þessar tölur sýna að brúttóframlag lands til ESB er miklu hærra en nettóframlagið, vegna þess að ríkin fá einnig fé til baka úr ESB-fjárhagsrammanum. [1][3][4]

5. Framlög Íslands til EES, Schengen og ESB-áætlana. Stundum virðist gleymast að í gegnum EES og Schengen er Ísland nú þegar langt inni í ESB-kerfinu. Norska Evrópuúttektin, NOU 2012:2, komst að þeirri niðurstöðu að Noregur hefði í gegnum EES, Schengen og aðra samninga tekið upp um 75% af ESB-rétti; sama EES-kerfi er grunnurinn að aðgangi Íslands að innri markaðnum. Við erum því ekki að byrja á núllpunkti. Við erum nú þegar að borga fyrir brúsann. [14][15]

Hversu mikið Ísland þyrfti að greiða meira við fulla ESB-aðild vitum við ekki fyrr en aðildarsamningur liggur fyrir. En við vitum hvað Ísland borgar núna brúttó. Ísland tekur einnig þátt í ýmsum ESB-áætlunum, meðal annars á sviði menntunar, rannsókna og tækni, á grundvelli EES-samningsins. EFTA segir að EES/EFTA-ríkin taki þátt í fjölda ESB-áætlana og greiði árlegt fjárframlag vegna þeirrar þátttöku. [16]

Ísland 2024

EES + Schengen
Brúttókostnaður: 2.947,0 m.kr.
Hlutfall af VLF: 0,064%
Nettóframlag: ?

EES + Schengen + ESB-áætlanir
Brúttókostnaður: 8.411,1 m.kr.
Hlutfall af VLF: 0,18%
Nettóframlag: ?

Fyrri talan samanstendur af EFTA, Uppbyggingarsjóði EES, stofnunum EFTA og Schengen-samstarfi. Seinni talan bætir við rammaáætlunum ESB um menntun, rannsóknir og tækni. Þetta eru brúttókostnaðartölur, ekki nettótölur. Opinberar heimildir sýna brúttókostnaðinn, en ég hef ekki fundið samræmda opinbera tölu yfir hvað rennur til baka til íslenskra aðila sama ár. [6][7][8][9]

6. Frosti Sigurjónsson hefur haldið því fram að aðgöngumiðinn sem Íslendingar þyrftu að greiða ESB væri 550 milljarðar króna, eða um 11,1% af VLF Íslands árið 2025. Ég spurði um heimildir. Ég hef ekki orðið var við að þessir 550 milljarðar séu studdir neinum gögnum, enda sýndist mér þeir gera ráð fyrir að Íslendingar borguðu fyrir þýska skriðdreka. Ég er eiginlega farinn að missa sjónar á öllum þeim furðutölum sem hann týnir til, og ég finn ekki neina innistæðu fyrir.

Svo við höldum okkur nú bara við þessa nýjustu. Frosti heldur því einnig fram að 80% hækkunin ein þýðir að framlög Íslands hefðu hækkað um tugi milljarða. Sú fullyrðing stendur ekki nema sýnt sé hvaða framlag Íslands er lagt til grundvallar, hvort talað sé um brúttó- eða nettóframlag, hvaða reglur næsta ESB-fjárhagsramma eigi að gilda um Ísland og hvaða aðildarsamningur leiði til þeirrar niðurstöðu. Enginn slíkur útreikningur eða heimild hefur verið sett fram. En margar voða stórar tölur kokkaðar upp.

7. Skattlagning innan ESB. Þvert á síendurteknar rangfærslur í íslenskri umræðu ber eitt ríki innan ESB ekki sjálfkrafa ábyrgð á skuldum annars ríkis. [17] Önnur ríki geta heldur ekki einhliða lagt skattbyrði á tiltekið aðildarríki, til dæmis Þýskaland. Kerfi eigin tekjustofna ESB er ákveðið með samhljóða ákvörðun ráðsins og þarf samþykki aðildarríkjanna samkvæmt stjórnskipulegum reglum þeirra. [10] Skattamál ESB krefjast almennt samhljóða samþykkis; neitunarvald eins ríkis getur stöðvað tillögu. [11]

Þýskaland getur því beitt neitunarvaldi gegn grundvallarbreytingum á eigin ESB-framlögum ef slíkar breytingar krefjast nýrrar ákvörðunar um eigin tekjustofna ESB eða samhljóða ákvörðunar í skattamálum. [10][11]

Grundvallarstaðreyndir

* ESB er ekki ríki í venjulegum skilningi þess orðs. Útgjöld ESB eru um 1% af landsframleiðslu eða þjóðartekjum aðildarríkjanna. Til samanburðar námu útgjöld bandaríska alríkisins um 23% af VLF árið 2024. [2][12]
* ESB er fyrst og fremst samstarf fullvalda ríkja um sameiginlegan markað. EES-svæðið nær til 27 ESB-ríkja auk Íslands, Noregs og Liechtenstein. Samningurinn byggir á fjórfrelsinu: frjálsu flæði vöru, þjónustu, fjármagns og fólks. [13][14]
* Kostir sameiginlegs frjáls markaðar 450 milljóna manna eru ekki afkvæmi einfaldrar hugmyndar um að reglur séu óþarfar. Frjálshyggjumenn nota oft kosti frjáls markaðar til þess að rökstyðja sem allra minnst ríkisvald og að reglur um viðskipti séu að mestu óþarfar. Þetta viðhorf birtist til dæmis í ummælum eins forsætisráðherra í aðdraganda hrunsins, þegar bankabólan var fyrst að hefjast: „Þeir sem eru best til þess fallnir að hafa eftirlit með bönkum eru bankarnir sjálfir.“
* Frjáls markaður er mannanna verk. Hann er stofnun sem verður til með lögum og reglum um eignarrétt, eftirfylgni samninga, reglur gegn vörusvikum og markaðsmisnotkun, reglum um bankastarfsemi og svo mætti lengi telja. Að samhæfa slíkt regluverk 30 sjálfstæðra ríkja, 27 ESB-ríkja og 3 EES-ríkja, er risavaxið verkefni. [13][14]
* Norska Evrópuúttektin, NOU 2012:2, var unnin af tólf manna nefnd sem norska ríkisstjórnin skipaði í janúar 2010 og skilaði í janúar 2012. Niðurstaðan var að Noregur hefði í gegnum EES, Schengen og aðra samninga tekið upp um 75% af ESB-rétti, miðað við þau ESB-ríki sem taka þátt í öllu samstarfinu. [15]

Það eru margar ástæður til að vera á móti ESB. En miðað við birtar tölur frá 2024 virðast stórfengleg nettóframlög til ESB ekki vera ein þeirra.

Eftirmáli um 80% töluna

Mér sýnist eina leiðin til að komast nálægt 80% tölunni vera að bera saman stórar evrutölur yfir sjö ára tímabil án þess að setja þær í samhengi við verðlag, hagvöxt og stærð hagkerfisins — og með því að draga inn tæknileg atriði sem tengjast endurgreiðslu tímabundinna Covid-ráðstafana ESB.

Bundesbank segir að tillaga framkvæmdastjórnar ESB fyrir næsta sjö ára fjárhagsramma hækki hámark hans úr 1,13% í 1,26% af vergum þjóðartekjum ESB á ári. Það er um 11,5% hækkun á hámarkinu, ekki 80%. [18]

Kannski tengist hluti ruglingsins tengist NextGenerationEU, tímabundinni Covid-ráðstöfun ESB? Þar tók ESB lán á mörkuðum til að fjármagna lán og styrki til aðildarríkja. Lánahlutann endurgreiða ríkin sem tóku lánin; styrkjahlutinn er endurgreiddur úr ESB-fjárhagnum til 2058. Þetta er ekki einföld, almenn hækkun á venjulegum ESB-framlögum sem hægt er að yfirfæra beint á Ísland sem „tugi milljarða“ án þess að sýna útreikning, forsendur og nettóáhrif. [19]

Heimildir

[1] European Commission (2025) EU spending and revenue – Data 2000–2024. Aðgengilegt á: http://commission.europa.eu/strategy-and-policy/eu-budget/long-term-eu-budget/2021-2027/spending-and-revenue_en. Sótt 1. júlí 2026.

[2] European Commission (2026) Europe’s budget. Aðgengilegt á: http://commission.europa.eu/topics/europes-budget_en. Sótt 1. júlí 2026.

[3] Busch, B., Kauder, B. and Sultan, S. (2025) EU-Haushalt und Mitgliedstaaten: Wer ist Nettozahler, wer Nettoempfänger? IW-Report 62/2025. Köln: Institut der deutschen Wirtschaft. Aðgengilegt á: http://www.iwkoeln.de/fileadmin/user_upload/Studien/Report/PDF/2025/IW-Report_2025-EU-Haushalt.pdf. Sótt 1. júlí 2026.

[4] Statistisches Bundesamt, Destatis (2026) Europe in figures: country profiles, Eurostat data. Þýskaland: http://www.destatis.de/Europa/EN/Country/EU-Member-States/Germany.html; Danmörk: http://www.destatis.de/Europa/EN/Country/EU-Member-States/Denmark.html; Finnland: http://www.destatis.de/Europa/EN/Country/EU-Member-States/Finland.html; Svíþjóð: http://www.destatis.de/Europa/EN/Country/EU-Member-States/Sweden.html. Sótt 1. júlí 2026.

[5] OECD (2025) Government at a Glance 2025: Germany. Aðgengilegt á: http://www.oecd.org/en/publications/government-at-a-glance-2025-country-notes_da3361e1-en/germany_ff397911-en.html. Sótt 1. júlí 2026.

[6] Hagstofa Íslands (2025) GDP increased by 0.5% in 2024. Aðgengilegt á: http://statice.is/publications/news-archive/national-accounts/national-accounts-2024-provisional-estimates/. Sótt 1. júlí 2026.

[7] Alþingi (2026) Svar utanríkisráðherra við fyrirspurn um fjárframlög og styrki til samtaka og stofnana, þingskjal 1077, 157. löggjafarþing. Aðgengilegt á: http://www.althingi.is/altext/157/s/1077.html. Sótt 1. júlí 2026.

[8] Ársreikningar opinberra aðila (2025) Schengen-samstarf: Ársreikningur 2024. Aðgengilegt á: http://arsreikningar.rikisreikningur.is/Stofnun/GetFile/3077. Sótt 1. júlí 2026.

[9] Ársreikningar opinberra aðila (2025) Rammaáætlanir ESB um menntun, rannsóknir og tækniþróun: Ársreikningur 2024. Aðgengilegt á: http://arsreikningar.rikisreikningur.is/Stofnun/GetFile/2985. Sótt 1. júlí 2026.

[10] Council of the European Union (2026) The EU’s long-term budget. Aðgengilegt á: http://www.consilium.europa.eu/en/policies/eu-long-term-budget/. Sótt 1. júlí 2026.

[11] European Commission (2026) Decision-making on EU tax policy. Aðgengilegt á: http://taxation-customs.ec.europa.eu/decision-making-eu-tax_en. Sótt 1. júlí 2026.

[12] U.S. Office of Management and Budget and Federal Reserve Bank of St. Louis (2026) Federal Net Outlays as Percent of Gross Domestic Product, FYONGDA188S. FRED, Federal Reserve Bank of St. Louis. Aðgengilegt á: http://fred.stlouisfed.org/series/FYONGDA188S. Sótt 1. júlí 2026.

[13] Council of the European Union (2026) The EU single market: benefits, facts and figures. Aðgengilegt á: http://www.consilium.europa.eu/en/policies/the-eu-single-market-benefits-facts-and-figures/. Sótt 1. júlí 2026.

[14] EFTA (2026) Q&A about the EEA Agreement. Aðgengilegt á: http://www.efta.int/eea-relations-eu/qa-about-eea-agreement. Sótt 1. júlí 2026.

[15] Norwegian Ministry of Foreign Affairs (2012) NOU 2012:2 Utenfor og innenfor: Norges avtaler med EU. Oslo: Government of Norway. Aðgengilegt á: http://www.regjeringen.no/en/documents/nou-2012-2/id669368/ og norskur texti skýrslunnar: http://www.regjeringen.no/no/dokumenter/nou-2012-2/id669368/?ch=2. Sótt 1. júlí 2026.

[16] EFTA (2026) EU Programmes with EEA EFTA Participation. Aðgengilegt á: http://www.efta.int/eea-relations-eu/policy-areas/horizontal-policies/eu-programmes-eea-efta-participation. Sótt 1. júlí 2026.

[17] EUR-Lex (2008) Consolidated version of the Treaty on the Functioning of the European Union, Article 125. Aðgengilegt á: http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX%3A12008E125. Sótt 1. júlí 2026.

[18] Deutsche Bundesbank (2025) Monthly Report on the 2024 EU budget: Germany remains a net contributor, but is not a frontrunner. Aðgengilegt á: http://www.bundesbank.de/en/tasks/topics/monthly-report-on-the-2024-eu-budget-germany-remains-a-net-contributor-but-is-not-a-frontrunner-967704. Sótt 1. júlí 2026.

[19] European Commission (2026) NextGenerationEU. Aðgengilegt á: http://commission.europa.eu/strategy-and-policy/eu-budget/eu-borrower-investor-relations/nextgenerationeu_en. Sótt 1. júlí 2026.

[20] Hagstofa Íslands (2026) GDP increased by 1.3% in 2025. Aðgengilegt á: http://www.statice.is/publications/news-archive/national-accounts/national-accounts-2025-provisional-estimates/. Sótt 1. júlí 2026.

Skopmynd credit: AI