Hið sögulega ljós Ólafs Ragnars og ESB

Hið sögulega ljós Ólafs Ragnars og ESB

Fyrrverandi forseti Íslands fór í maraþonhlaðvarp um ESB [1]. Þátturinn var meira en þrír klukkutímar. Ólafur Ragnar Grímsson kallar eftir því að Evrópumálin séu rædd í sögulegu ljósi. Það er góð hugmynd.

En þegar maður kveikir á því ljósi fellur það líka á Ólaf sjálfan.

Ólafur Ragnar leggst gegn því að þjóðin fái að sjá kosti og galla aðildar að Evrópusambandinu. Ekki að samþykkja aðild. Ekki að ganga inn. Hann er á móti því að sækja um, fá samning á borðið og leyfa þjóðinni svo að kjósa um samninginn.

Ólafur vill sögulegt samhengi. Skoðum það.

NATO

Ísland er stofnaðili NATO. Ólafur Ragnar var harðskeyttur andstæðingur. Gefum honum orðið á Alþingi [2]:

„Því miður er það þannig, að kenningin um Atlantshafsbandalagið sem varnarbandalag lýðræðisþjóða hefur í reynd ekki staðist. Ég segi: því miður, vegna þess að þótt ég sé andvígur þessu bandalagi hefði ég þó kosið að sú kenning, sem það er byggt á, að það eigi að standa vörð um lýðræði, reyndist raunhæfari en orðið hefur.“

Og hann sneri umræðunni á haus. NATO þjónar ekki varnarhagsmunum Íslendinga. Aðildin er þvert á móti stórhættuleg [3]:

„Þetta er hin mikla mótsögn sem forsvarsmenn og verjendur þessarar stefnu standa frammi fyrir að verja gagnvart sjálfum sér og þjóðinni, þ. e. að röð þessara ákvarðana á síðustu tveimur áratugum hafi dregið úr öryggi Íslendinga, hafi gagnstætt því, sem til var ætlast, gert Ísland að tryggu fórnarlambi á fyrstu klukkustundum kjarnorkustyrjaldar.“

Og jafnvel jafnvel þessir vesalings bandarísku hermenn, í útnára heimsins, girtir af í Keflavík, máttu ekki horfa á bandarískt sjónvarp [4]:

„Þeir allir […] greiddu atkv. með því að opna Keflavíkursjónvarpið á nýjan leik. Það er saga sem við eigum ekki að láta gleymast. Það er einn þáttur í þeirri þjónustu […] við Atlantshafsbandalagið og undirlægjuhætti hans, sem ég biðst engrar afsökunar á að kalla svo, við Bandaríkin sem ég gerði að nokkru leyti að umtalsefni áðan.“

Evrópska efnahagssvæðið

Og þá komum við að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið (EES). Fátt hefur orðið þjóðinni til meiri gæfu þegar kemur að því að auka utanríkisviðskipti og gefa öllum landsmönnum rétt til að vinna innan alls Evrópusambandsins.

Á þingi var svar Ólafs um EES einfalt [5]:

„Ég segi nei.“

Ekki skorti dramatíska lýsingu á þeirri martröð sem samþykkt EES myndi hafa í för með sér fyrir landsmenn [6]:

„Staðreyndin er nefnilega sú að þessi mikla evrópska draumsýn sem var hið pólitíska bakland fyrir þessum samningum hefur breyst í martröð. Jafnvel í slíka martröð að minningarnar frá tímum nasistanna birtast okkur óþyrmilega á sjónvarpsskerminum kvöld eftir kvöld. Richard von Weizsäcker, sá merki forseti Þýskalands, húmanisti, höfðingi og sómamaður, sem heimsótti okkur Íslendinga, getur ekki einu sinni haldið ræðu í höfuðborg Þýskalands án þess að æstur múgur nýnasista grýti hann svo að öryggisverðir verða að bregða skjöldum fyrir forsetann til að tryggja líf hans.“

Og þá komum við að framsýni Ólafs Ragnars er varðar viðskipti. Til umræðu var forláta lakkrísverksmiðja sem einhverjir íslenskir frumkvöðlar höfðu komið á laggirnar í Kína. Og um hana komst Ólafur svo að orði um át Kínverja á íslenskum lakkrís, sem virtist með einhverjum hætti tengjast Árna Johnsen heitnum, fyrrum alþingismanni [7]:

„Það getur nefnilega vel verið að þessi lakkrísverksmiðja í Kína eigi eftir að gefa íslendingum miklu meiri hagnað en EES-ævintýri hæstv. utanrrh. Og þegar upp verður staðið snemma á 21. öldinni muni menn frekar hengja upp myndir af hv. þm. Árna Johnsen en hæstv. utanrrh. Jóni Baldvin Hannibalssyni því að hv. þm. Árni Johnsen hafi haft meira nef fyrir því hvar gróðavonina var að finna en hæstv. utanrrh. Það eru um það bil 1.000 millj. íbúar í Kína. Þeir geta borðað mikið af lakkrís. Íslendingar sem fengju sterka stöðu á þeim markaði geta skilað tekjum og arði til þjóðarbúsins í nánast himinháum stærðum.“

Og hver er nú raunveruleikinn árið 2025, þremur áratugum eftir lakkrísdrauminn?

Árið 2025 fóru 82,5 prósent vöruútflutnings Íslands til Evrópu. Þar af fóru um fjórir fimmtu til ESB-ríkja. Til Kína fóru 2,8 prósent vöruútflutnings [8], [9].

Hið merkilega er hversu kunnuglegur málflutningur Ólafs er þegar kemur að ESB og EES nú 33 árum síðar. Hann hefur varla breyst nokkurn skapaðan hlut á þremur áratugum. Í þeim meira en þriggja tíma maraþonhlaðvarpsþætti sem áður var getið var hann ennþá að tala um draumsýnina um útflutning til Kína, þótt lakkrís hafi að vísu ekki komið við sögu. Eini munurinn var að Indland hafði líka bæst í hóp draumalanda íslensks útflutnings. Hlutfall Indlands af vöruútflutningi Íslands árið 2025 var 0,1 prósent [9], [10].

Og rökin gegn ESB voru þau sömu og gegn EES fyrir meira en 30 árum. Árið 1994 talaði hann um „hið hnignandi markaðssvæði heimsins, Evrópu“ [11]. En skoðum stöðuna í dag. Þrjú stærstu hagkerfi heims árið 2025 eru: Bandaríkin, ESB og Kína – í þessari röð. Ef Evrópa er tekin saman í heild sinni er hún 9/10 af þjóðarframleiðslu Bandaríkjanna, Kína 2/3 og Indland 1/7. Mér þykja litlar líkur á að Indverjar og Kínverjar fari að borða lakkrís til að vega upp á móti 80 prósentum vöruútflutnings Íslands til Evrópu á næstunni.

Aftur að upphafinu

Ólafur Ragnar hvetur okkur til að skoða söguna. Hann varar okkur við því að skoða einu sinni hvað felst í þeim valkosti að gerast aðili að Evrópusambandinu, jafnvel þótt sjávarútvegsstjóri Evrópusambandsins hafi á dögunum vakið máls á því að Íslendingar gætu rekið eigin sjávarútvegsstefnu [12].

Var það skynsamlegt í ljósi sögu íslenska lýðveldisins að gerast hluti af NATO og EES, tvær af stærstu ákvörðunum sem sneru að fullveldi Íslands frá stofnun lýðveldisins? Var Ólafur Ragnar góður leiðarvísir um skynsemi þeirra ákvarðana sem teknar voru og almennt hefur náðst samstaða um í dag? Því Ólafur Ragnar hefur svo sannarlega á réttu að standa: Sagan skiptir máli.

Það er eðlilegt að fjölmiðlar spyrji hann:

Hefur afstaða hans til NATO breyst?

Hefur afstaða hans til EES breyst?

Ef hún hefur breyst, hvaða forsendur gaf hann sér á sínum tíma sem reyndust rangar? Hafa þær forsendur er tengdust höfnun hans á EES-samningnum breyst á þessum 30 árum?

Það þarf að ræða Evrópumálin og samstarf lýðræðisríkja á alþjóðavettvangi í sögulegu ljósi.

En þá skulum við ekki bara nota vasaljósið á Brussel.

Látum það líka skína á Ólaf Ragnar.

Heimildir:

[1] Chess After Dark, „300. Ólafur Ragnar Grímsson“, 09.05.2026.

[2] Ólafur Ragnar Grímsson, Viðbótarsamningur við Norður-Atlantshafssamninginn, 02.02.1982, Alþingi:
https://www.althingi.is/altext/raeda/104/1852.html

[3] Ólafur Ragnar Grímsson, Ráðunautur í öryggis- og varnarmálum, 09.02.1982, Alþingi:
https://www.althingi.is/altext/raeda/104/1954.html

[4] Ólafur Ragnar Grímsson, Utanríkismál, 07.05.1979, Alþingi:
https://www.althingi.is/altext/raeda/100/3495.html

[5] Ólafur Ragnar Grímsson, Evrópskt efnahagssvæði, 06.01.1993, Alþingi:
https://www.althingi.is/altext/116/01/r06172531.sgml

[6] Ólafur Ragnar Grímsson, Evrópskt efnahagssvæði, 15.12.1992, Alþingi:
https://www.althingi.is/altext/116/12/r15154723.sgml

[7] Ólafur Ragnar Grímsson, Evrópskt efnahagssvæði, 24.03.1993, Alþingi:
https://www.althingi.is/altext/116/03/r24135256.sgml

[8] Daniel Workman, Iceland’s Top Exports 2025, World’s Top Exports, 2026:
https://www.worldstopexports.com/icelands-top-10-exports/

[9] World Trade Organization, WTO Tariff & Trade Data: Iceland — Member Profile, exports by destination, 2025, WTO / UN Comtrade:
https://ttd.wto.org/en/profiles/iceland

[10] Trading Economics, Iceland Exports to India, 2025, based on UN Comtrade:
https://tradingeconomics.com/iceland/exports/india

[11] Ólafur Ragnar Grímsson, Atvinnuleysið og aðgerðir ríkisstjórnarinnar gegn því, 27.01.1994, Alþingi:
https://www.althingi.is/altext/117/01/r27133624.sgml

[12] Andy Bounds and Richard Milne, „Brussels set to lure Iceland into EU with fishing policy exceptions“, Financial Times, 23.04.2026