Fullveldi felst í því að tryggja sér raunverulegt val

Þingmaður Miðflokksins segir „mjög miður“ að ekki hafi verið fundað með Bandaríkjunum um afstöðu þeirra til aðildar Íslands að Evrópusambandinu. [1] Til að allrar sanngirni sé gætt skilst mér á lesanda hér að neðan að sjálf fyrirsögnin sé ekki rétt höfð eftir þingmanninum, en mér skilst að þessar áhyggjur séu raunverulegar. Þetta er áhugavert sjónarmið.

Þjóðaratkvæðagreiðslan 29. ágúst held ég að ögri Bandaríkjunum í engu eins og sakir standa, enda er hún framhald aðildarumsóknarinnar frá 2009. Spurt er: „Á Ísland að hefja á ný aðildarviðræður við Evrópusambandið?“ [2][3]

Dyrnar standa okkur opnar núna. Evrópusambandið staðfesti það skriflega 16. júní. [4]

En stórveldin eru aftur farin að skilgreina áhrifasvæði. Í þjóðaröryggisstefnu Trump-stjórnarinnar er boðuð „Trump-viðbót“ við Monroe-kenninguna — aðgangur að hernaðarlega mikilvægum svæðum og stjórn á strategískum eignum vesturhvelsins. [5] Trump segir berum orðum að Bandaríkin eigi að stjórna Grænlandi. [6] Telji Bandaríkin Ísland hluta af sínu áhrifasvæði er engin vissa fyrir því að ESB dyrnar standi opnar áfram. Sögulegar heimildir benda til þess að Franklin Delano Roosevelt taldi Ísland hluta af áhrifasvæði Bandaríkjanna. Umsókn frá 2009 ögrar engum. Hitt er mikilvæg spurning. Verður hið sama sagt um umsókn árið 2030 eða 2040? Það vitum við ekki.

Og það er annað sem við vitum ekki heldur. Noregur gæti hæglega gert þriðju atrennuna að in göngu í ESB og nú er meirihluti Breta því fylgjandi líka. Þetta hefur í för með sér tvenns konar afleiðingar.

Í fyrsta lagi er vandséð um framtíð EES ef Noregur gengur inn í ESB. Ég er mjög efins um að Íslendingar geti ekki staðið undir þeim stofnanalegu skuldbindingum og fjármunum sem í því felst. Að detta út af 450 milljón manna markaði sem tryggir frelsi fólks að flytjast innan svæðisins til náms og vinnu, frjálst flæði fjármagns, vöru og þjónustu yrðu reiðarslag fyrir Ísland.

Innganga UK gæti líka gert okkur erfiðara fyrir að ná samningum.

Mig grunar að í dag sé samningstaða Íslands sterkari gagnvart ESB en hún hafi nokkru sinni verið, og alls ekki víst að hún verði jafn sterk í framtíðinni. Mér sýnist ESB hafa mikinn áhuga á þáttöku Íslands. Einn þátturinn kann að vera að akkur þyki í því að fá rótgróna vestræna lýðræðisþjóð í sambandið með sterkt stofnanaumhverfi, því sambandið hefur samþykkkt margar umsóknir Austur-Evrópuríkja þar sem stofnunargrunnurinn er ekki jafn djúpur vegna ógnarvalds kommúnismans á síðustu öld.

Önnur kann að vera hernaðarleg mikilvæg staða landsins, sem gefur ESB aukna vigt í varnarsamstarfi við Bandaríkin.

Tímasetningin kann líka að vera mikilvæg fyrir okkur núna en gæti verið flóknari ef Noregur og UK eru í sambandinu. Með inngöngu væru Íslendingar minnsta þjóð sambandsins en líka sú sem landar mestum afla í veiðum. Það kann að vera auðveldara að fá undanþágur á þeim sviðum þegar hvorki Bretar eða Norðmenn eru aðilar að sambandinu, sem hafa ríkari hagsmuni.

Fullveldi Íslands felst ekki aðeins í réttinum til að segja nei. Það felst í því að tryggja sér raunverulegt val áður en aðrir þrengja það.

Heimildir:
[1] Heimildin, 26.7.2026: https://heimildin.is/grein/26995/vill-bera-adild-ad-esb-undir-bandarikin/
[2] Ráð ESB um umsókn Íslands 2009: https://www.consilium.europa.eu/en/policies/iceland/
[3] Þingsályktun nr. 14/157: https://www.althingi.is/altext/157/s/1245.html
[4] Niðurstöður ráðs ESB, 16.6.2026: https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST-10585-2026-INIT/en/pdf
[5] Þjóðaröryggisstefna Bandaríkjanna, nóv. 2025: https://www.whitehouse.gov/wp-content/uploads/2025/12/2025-National-Security-Strategy.pdf
[6] Reuters, 7.7.2026: https://www.reuters.com/world/europe/trump-says-greenland-should-be-controlled-by-us-not-denmark-2026-07-07/