Engar áhyggjur — þetta er tvíhliða!

Ég skil ekki þetta endalausa tal um tvíhliða varnarsamning Íslands við Bandaríkin sem grundvöll varna herlausrar þjóðar. Líkt og hann skipti einhverju máli, til dæmis ef NATO leysist upp. Hannes Hólmsteinn, ef ég skil hann rétt, virðist til dæmis segja að hann muni ekki hafa neinar áhyggjur af varnarmálum landsins nema Bandaríkin segi upp samningnum. Þá sé ef til vill ástæða til að leita bandamanna í Evrópu.

En þá spyr ég: Hvað þýðir það í raun og veru að „Bandaríkin segi upp tvíhliða varnarsamningnum“, þessum svokallaða grunni öryggis herlausrar þjóðar?

Þegar Trump-stjórnin hefur talað um að Bandaríkin þurfi yfirráð yfir Grænlandi og jafnvel eignarhald á því, þýddi það þá að Bandaríkin væru að segja upp varnarsamningum sínum við Danmörku um Grænland? [3] [4] [5] Sá samningur er sambærilegur samningi okkar, enda voru samningarnir gerðir með átta daga millibili og á grundvelli Norður-Atlantshafssáttmálans. [1] [3] Ef þessi yfirlýsing Bandaríkjaforseta gerði ekki tvíhliða samninginn merkingarlausan, hvað þýðir þá eiginlega að segja upp varnarsamningnum af hálfu Bandaríkjanna? Og eru einhverjar líkur á að slík yfirlýsing væri einhvern tíma gefin út?

Þetta er tvíhliða samningur frá 1951, gerður í tíð Harrys S. Truman Bandaríkjaforseta og ríkisstjórnar Steingríms Steinþórssonar. Fyrir Íslands hönd undirritaði Bjarni Benediktsson, þá utanríkisráðherra, og fyrir Bandaríkin Edward B. Lawson, sendiherra Bandaríkjanna á Íslandi. [1] [2] Samningurinn hefur síðan verið uppfærður og túlkaður í breyttu öryggisumhverfi, meðal annars eftir brottför bandaríska varnarliðsins árið 2006. [9]

Að mínu mati hefur slíkur samningur ekkert sjálfstætt gildi ef pólitískur vilji til að standa við hann er ekki lengur fyrir hendi. Það eru engir dómstólar eða yfirþjóðlegt framkvæmdavald sem geta knúið fram efndir hans.

Hversu mikils virði reyndust til dæmis öryggisvilyrði Búdapest-samkomulagsins frá 1994? Þar samþykkti Úkraína að láta af hendi kjarnorkuvopn sem voru staðsett í landinu eftir fall Sovétríkjanna, en í staðinn hétu Rússland, Bandaríkin og Bretland því að virða sjálfstæði, fullveldi og landamæri Úkraínu. [6] [7] Hvernig átti að fylgja slíku alþjóðlegu samkomulagi eftir þegar það var brotið?

Frá lokum seinni heimsstyrjaldar hafa alþjóðlegir samningar haft gildi að því marki sem stórveldin hafa ákveðið að þeir hafi gildi. Bandaríkin hafa ráðið þar mestu í okkar heimshluta, og Sovétríkin höfðu líka sitt að segja meðan þau voru til. Mér þykir það benda til nokkuð óraunsæs lesturs Íslendinga á utanríkismálum hér í Bandaríkjunum hversu margir trúa því í fullri alvöru, og að því er virðist af mikilli sannfæringu, að þessi samningur skapi einhverjar skyldur sem Bandaríkjamenn telji sig þurfa að axla óháð pólitískum aðstæðum. Ég hef verið að furða mig á þessu mánuðum saman.

Ég kannast ekki við þetta viðhorf meðal þeirra sem standa hvað næst utanríkismálum í Bandaríkjunum. Ég er ekki að segja þetta sem mælskubragð. Ég hef rætt við fjölda fólks sem tengist utanríkismálum hérna, enda er konan mín nátengd fólki úr báðum flokkum sem koma að þeim málum.

Sem sé, ég hreinlega skil ekki hvernig margir eldgáfaðir Íslendingar hafa talið sjálfum sér trú um þetta. Ég er alls ekki að halda því fram að það sé gert af einhverjum illum vilja. En ég er sannfærður um að þetta sé rangt mat og veit ekki á hvaða grunni það byggist á Íslandi — ef til vill á óskhyggju? Og ég er heldur ekki að tala niður Bandaríkin, þar sem ég hef búið í nær 30 ár og kann vel við mig. Í staðinn er ég einfaldlega að greina frá því sem ég held að sé raunsætt mat á gildi slíkra samninga, ekki síst ef undirstöður NATO hrynja.

Að tryggja varnarhagsmuni Íslands til lengri tíma er að mínu mati ein mikilvægasta röksemdin fyrir því að taka þátt í því fjölþjóðlega samstarfi sem ESB stendur fyrir. ESB er ekki staðgengill NATO. En aðild að ESB myndi færa Ísland inn í sameiginlega utanríkis- og öryggisstefnu sambandsins, þar á meðal ákvæði um aðstoð milli aðildarríkja ef ríki verður fyrir vopnaðri árás. [11] [12] Varnarhlutverk sambandsins er stöðugt að aukast í ljósi aukinna efasemda um hversu sterkt Bandaríkin standa á bak við NATO.

Við erum nú þegar, í gegnum EES, mjög djúpt inni í laga- og regluverki ESB á sviði innri markaðarins. Norska sérfræðinefndin sem skilaði skýrslunni Outside and Inside — Norway’s Agreements with the European Union árið 2012 komst að þeirri niðurstöðu að Noregur hefði tekið upp um það bil þrjá fjórðu af regluverki ESB miðað við aðildarríki án undanþága. [10] Það er ekki bein mæling á Íslandi, en vegna EES-samningsins er það gagnlegt viðmið um hversu djúpt EES-ríki eru þegar komin inn í regluverk ESB.

Að taka þátt í varnarsamstarfi ESB þýðir ekki sjálfkrafa að Ísland þurfi að stofna her. Samkvæmt sáttmálum ESB er þjóðaröryggi áfram á ábyrgð hvers aðildarríkis, og sameiginleg varnarstefna ESB byggist á ákvörðunum aðildarríkjanna sjálfra. [11] [12] Það þýðir heldur ekki sjálfkrafa að íslenskir skattgreiðendur greiði fyrir þýsk hergögn, líkt og Frosti Sigurjónsson hefur haldið fram í röð reiknisdæma um ímyndaðan kostnað af ESB-aðild. Nýjustu varnaráætlanir ESB, þar á meðal SAFE-lánafyrirgreiðslan, eru fyrst og fremst leið til að styðja við varnarfjárfestingu aðildarríkja og sameiginleg innkaup, ekki reikningur sem hvert ríki fær sjálfkrafa vegna hergagnakaupa annars ríkis. [13] [14]

Varnarmál Íslands eru grundvallaratriði. Frá fyrstu árum lýðveldisins, og sérstaklega frá inngöngu Íslands í NATO árið 1949, höfum við kosið að skipa okkur í lið með vestrænum lýðræðisríkjum í varnarbandalagi. [8] [9] Með inngöngu í ESB myndum við tryggja eðlilegt framhald þeirrar stefnu í Evrópu ef einangrunarhyggja vex frekar í Bandaríkjunum vegna uppreisnar skattgreiðenda landsins gegn því að borga fyrir varnir annarra ríkja. Donald Trump hefur þegar sagt berum orðum að ef NATO-ríki borgi ekki, muni Bandaríkin ekki verja þau. [16] Mér þykir ólíklegt að sú óánægja dali sjálfkrafa þegar Trump stígur frá völdum. Það er einmitt þess vegna sem ríki Evrópu eru nú að byggja upp eigin varnargetu og NATO-ríkin hafa samþykkt miklu hærri viðmið um útgjöld til varnarmála. [14] [15]

Heimildir

[1] United States Department of State, Office of the Historian (1951) ‘Editorial Note’, Foreign Relations of the United States, 1951, Europe: Political and Economic Developments, Volume IV, Part 1. Available at: https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1951v04p1/d220

[2] Stjórnarráð Íslands (n.d.) ‘Ráðuneyti Steingríms Steinþórssonar, 14. mars 1950 – 11. september 1953’. Available at: https://www.stjornarradid.is/rikisstjorn/sogulegt-efni/um-rikisstjorn/1950/03/14/Raduneyti-Steingrims-Steinthorssonar/

[3] Yale Law School, Avalon Project (n.d.) ‘Defense of Greenland: Agreement between the United States and Denmark, April 27, 1951’. Available at: https://avalon.law.yale.edu/20th_century/den001.asp

[4] United States Department of State (2004) ‘Agreement to Amend and Supplement the 1951 Agreement between the Government of the United States of America and the Government of the Kingdom of Denmark pursuant to the North Atlantic Treaty concerning the Defense of Greenland’. Available at: https://2001-2009.state.gov/p/eur/rls/or/35269.htm

[5] Curtis, J. and Fella, S. (2026) ‘President Trump and Greenland: Frequently asked questions’, House of Commons Library, 23 January. Available at: https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10472/

[6] United Nations General Assembly and Security Council (1994) ‘Memorandum on Security Assurances in Connection with Ukraine’s Accession to the Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons’, A/49/765–S/1994/1399, 19 December. Available at: https://www.securitycouncilreport.org/atf/cf/%7B65BFCF9B-6D27-4E9C-8CD3-CF6E4FF96FF9%7D/s_1994_1399.pdf

[7] Pifer, S. (2011) ‘The Trilateral Process: The United States, Ukraine, Russia and Nuclear Weapons’, Brookings Institution. Available at: https://www.brookings.edu/articles/the-trilateral-process-the-united-states-ukraine-russia-and-nuclear-weapons/

[8] North Atlantic Treaty Organization (1949) ‘The North Atlantic Treaty’, Washington, 4 April. Available at: https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/1949/04/04/the-north-atlantic-treaty

[9] North Atlantic Treaty Organization (n.d.) ‘NATO member countries’. Available at: https://www.nato.int/en/about-us/organization/nato-member-countries

[10] EEA Review Committee (2012) Outside and Inside: Norway’s Agreements with the European Union, NOU 2012:2, Chapter 27. Norwegian Ministry of Foreign Affairs. Available at: https://www.regjeringen.no/globalassets/upload/ud/vedlegg/eu/nou2012_2_chapter27.pdf

[11] European Union (2012) ‘Consolidated version of the Treaty on European Union’, Article 4. EUR-Lex. Available at: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?from=HU&uri=CELEX%3A12012M%2FTXT

[12] European Union (2012) ‘Consolidated version of the Treaty on European Union’, Article 42. EUR-Lex. Available at: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:12008M042

[13] European Commission (n.d.) ‘Future of European defence’. Available at: https://commission.europa.eu/topics/defence/future-european-defence_en

[14] Council of the European Union (n.d.) ‘EU defence in numbers’. Available at: https://www.consilium.europa.eu/en/policies/defence-numbers/

[15] North Atlantic Treaty Organization (n.d.) ‘Defence expenditures and NATO’s 5% commitment’. Available at: https://www.nato.int/en/what-we-do/introduction-to-nato/defence-expenditures-and-natos-5-commitment

[16] Holland, S. and Wolf, E. (2025) ‘Trump: If NATO members don’t pay, US won’t defend them’, Reuters, 7 March. Available at: https://www.reuters.com/world/trump-if-nato-members-dont-pay-us-wont-defend-them-2025-03-07/